Văn hóa Dấu ấn thời đại Heisei: Kỷ nguyên bùng nổ của manga và anime trên khắp thế giới

Dấu ấn thời đại Heisei: Kỷ nguyên bùng nổ của manga và anime trên khắp thế giới

Đăng vào ngày trong Tin tức 670

Có thể khẳng định, Nhật Bản đã đi đầu và mở ra một trang mới cho ngành công nghiệp truyện tranh và phim hoạt hình. Các tác phẩm được chăm chút cả về nội dung lẫn hình ảnh đã thay đổi cái nhìn của thế giới về loại hình giải trí này và từng bước chinh phục trái tim của khán giả và độc giả toàn cầu.

manga

Thời đại Heisei khởi đầu sau khi Nhật Bản liên tiếp nói lời vĩnh biệt với hai nhân vật được xem là “thánh thần” của đất nước này. Người đầu tiên, Thiên hoàng Chiêu Hòa (Showa) Hirohito, dù không còn được chính thức công nhận là thần thánh sau khi Nhật Bản thua trận trong Thế Chiến thứ II, nhưng vẫn luôn là biểu tượng tối cao tại đất nước mặt trời mọc. Sự ra đi của Thiên hoàng Hirohito vào tháng 01/1989 đã báo hiệu cho sự kết thúc của thời đại Showa, khoảng thời gian hỗn loạn nhưng cũng đầy rực rỡ.

Vị “thần” thứ hai ra đi chỉ một tháng sau đó, và cái chết của ông khiến nước Nhật ngỡ ngàng. Osamu Tezuka - “vị thần manga” đáng kính, qua đời do ung thư dạ dày ở tuổi 60. Không chỉ sáng tác manga, ông còn là một bác sỹ, và nhân vật nổi tiếng trên truyền hình. Tất cả thông tin về bệnh tình của Osamu đã được giấu kín cho tới phút cuối, không ai có thể lường trước về lần vĩnh biệt này.

Hai sự ra đi này mở một trang mới cho truyền thông văn hóa của Nhật Bản với hai cột trụ vững chắc: manga và anime. Trong thời đại Heisei, cả hai đã thu hút lượng khán giả đông đảo trên toàn thế giới, điều mà trước nay không ai có thể tưởng tượng nổi, bắt nguồn từ sức sáng tạo phong phú của Nhật Bản và sự đổi mới mà Tezuka là người xung phong đi đầu. Không chỉ vậy, manga và anime lớn mạnh còn nhờ sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, giúp cho mọi người có thể dễ dàng tiếp cận với các sản phẩm văn hóa của Nhật.

Cái chết của tác giả Tezuka đã để lại cú sốc vô cùng lớn cho giới trẻ Nhật Bản. Tác giả và dịch giả Frederik L. Schodt cho rằng phản ứng của người dân Nhật Bản trước sự ra đi của Tezuka ví ngang như nỗi bàng hoàng của thế giới khi John Lennon bị ám sát năm 1981. Bởi, gần như tất cả những ai dưới 50 tuổi thời điểm đó đều có tuổi thơ, tuổi trẻ gắn liền với những câu chuyện hay thế giới tưởng tượng của Tezuka. Ngay cả những người không tự nhận mình là fan của manga hay anime cũng biết đến ca khúc chủ đề trong bộ phim Tetsuwan Atomu của ông.

tezuka
(Hình ảnh của Osamu Tezuka và Frederik L. Schodt)

Chính Tezuka là người đã đặt nền móng và phát triển khung mẫu cho manga và anime hiện đại: cấu trúc những câu chuyện dài gồm nhiều chương, mang đầy tính nghệ thuật điện ảnh, hình ảnh đa chiều, và các thể loại khác nhau như shoujo hay mecha (robot).

Tuy nhiên, chỉ sau khi ông qua đời, các tác phẩm của ông mới nhận được sự quan tâm và ca ngợi xứng đáng có được, đặc biệt là ở phương Tây. Tiểu thuyết gia Murakami Haruki từng chia sẻ, khi ông sinh sống ở Châu Âu và tới thăm Hoa Kỳ vào những năm 1980, hình ảnh Nhật Bản trong mắt bạn bè phương Tây chỉ xoay quanh ô tô, điện tử, hay giá bất động sản cao cắt cổ, hoàn toàn không có bóng dáng của văn hóa.

Chỉ đến khi manga và anime cùng phát triển song hành, các bộ truyện lần lượt được dựng thành phim hoạt hình, đặc biệt vào cuối những năm 80 của thế kỷ XX với sự ra mắt của Akira, Tonari no TotoroHotaru no Haka, mọi chuyện đã thay đổi.

akira

Đầu tiên, Akira của tác giả Otomo Katsuhiro đã mở ra một thế giới mới cho các khán giả trẻ tuổi khu vực Bắc Mỹ. Akira là câu chuyện về Kaneda Shotaro, thủ lĩnh một băng đảng đua mô tô và người bạn Shima Tetsuo, người sở hữu năng lực thôi miên đáng kinh ngạc sau một tai nạn mô tô. Họ cùng băng nhóm khiến cả Tokyo hỗn loạn và khiến cả lực lượng quân đội phải dè chừng. Khi đó, hoạt hình của Mỹ chỉ là những bộ phim hài hước về những sinh viên đại học vạm vỡ hay những câu chuyện đậm tính giáo dục và “hường phấn” của Disney. Khán giả đã thực sự bị choáng ngợp bởi nội dung bạo lực, đồ họa cứng, hình ảnh của những tên du côn hay sự tha hóa chốn đô thị trong Akira.

hotaru

Hotaru no Haka đến từ Studio Ghibli lại có sức ảnh hưởng mạnh mẽ, thay đổi hoàn toàn góc nhìn của cả những khán giả nước ngoài khó tính nhất về anime. Nếu Tonari no Totoro của Miyazaki là bộ phim được các bậc phụ huynh lựa chọn để kích thích trí tưởng tượng của con trẻ, thì câu chuyện được dẫn dắt khéo léo về hai anh em mồ côi trong những ngày đen tối của Thế chiến thứ II lại mang đậm tính lịch sử và là hiện thực trần trụi tới tàn nhẫn. Nhà phê bình người Mỹ Roger Ebert từng nhận xét rằng, “Những trải nghiệm về cảm xúc (do bộ phim mang lại) mạnh mẽ tới mức khiến bạn phải có cái nhìn khác về hoạt hình,” và đó là “Bộ phim về chiến tranh xuất sắc nhất từng được dựng nên.”

Dù vậy, những kiệt tác đó vẫn chưa được biết đến rộng rãi và anime hay manga chưa thể tạo những bước tiến thương mại vào thị trường Phương Tây cho đến những năm 1990 với sự ra đời của hai bom tấn Dragon BallPokemon.

Trước đó, thật ra đã có một vài tác phẩm được dịch và bày bán ở thị trường Mỹ vào những năm 80 nhưng chỉ thành công trong một khoảng thời gian rất ngắn. Chỉ khi những bộ truyện hướng tới lứa độc giả trẻ tuổi hơn như Dragon Ball hay Sailor Moon, câu chuyện mới thay đổi. Thời kỳ nền kinh tế bong bóng khiến Nhật Bản chao đảo thì anime và manga ngày càng phát triển lớn mạnh khắp nơi. Mặc dù khi đó, Mỹ phổ biến những truyện tranh về siêu anh hùng được in màu bắt mắt, mọi người lại không khỏi bị những cuốn truyện nhỏ, chỉ in đen- trắng nhưng với hình ảnh đa dạng được in tinh xảo cùng những câu chuyện dài kỳ, lôi cuốn. Nhu cầu tăng cao, các nhà xuất bản nước ngoài gửi hàng trăm hàng ngàn fax yêu cầu tới các nhà xuất bản của Nhật như Shueisha, nhưng không nhận được hồi âm.

Điểm yếu duy nhất của ngành công nghiệp manga lúc bấy giờ chính là những rào cản về ngôn ngữ. Giám đốc một trong những công ty truyền thông lâu đời nhất tại Nhật Bản Tuttle-Mori Agency từng nói rằng, “Bạn thấy đấy, rất nhiều nhà xuất bản trên thế giới muốn xuất bản truyện tranh của Nhật trước những năm 1990, nhưng các nhà xuất bản Nhật chưa từng hồi âm;” “Thị trường trong nước đã lớn mạnh như vậy thì cần gì phải hồi âm nữa. Tuy nhiên, đó cũng là câu chuyện của việc không đủ khả năng. Nếu bạn nhận được tờ fax mà không thể đọc được thì bạn làm gì? Vất đi chứ còn làm gì nữa.”

dragon

Với những nỗ lực của mình, Ogino đã giúp cho Dragon Ball được xuất bản tại Tây Ban Nha vào tháng 05/1992, là bộ truyện đầu tiên được chính thức xuất bản ngoài phạm vi nước Nhật. Dragon Ball lập tức đạt thành công vang dội, trở thành một trong những manga ăn khách nhất mọi thời đại, chỉ xếp sau One Piece (Oda Eiichiro). Dragon Ball không chỉ có truyện hay hoạt hình mà còn cả video và thẻ game, đồ sưu tầm ở nhiều dạng, khu giải trí riêng và còn được Hollywood dựng phim. Goku với bộ đồ màu cam, tóc dựng đứng đã trở thành nhân vật yêu thích của các cosplayer trong các lễ hội trong suốt nhiều thập kỷ.

Dragon Ball cuối cùng cũng phải nhường sân cho một huyền thoại khác của thời đại Heisei, Pokemon. Ra mắt tại Nhật vào năm 1996 với ý định ban đầu là một trò chơi điện tử hơn là một bộ truyện tranh, và chỉ hai năm sau đó đã làm mưa làm gió khắp thế giới. Chỉ tính riêng thị trường Mỹ, Pokemon là bộ truyện đầu tiên tiêu thụ được hơn 1 triệu bản khi phát hành.

pokemon

Truyện tranh và hoạt hình Nhật Bản không chỉ dừng lại như một loại hình giải trí thu hút độc giả và khán giả mọi lứa tuổi. Năm 2003, Miyazaki đã xuất sắc giành giải thưởng danh giá Oscar, Phim hoạt hình xuất sắc nhất cho bộ anime Sen to Chihiro no Kamikakushi (Spirited Away). Điều này đã chứng tỏ manga và anime xứng đáng là một trong những ngành công nghiệp hàng đầu, không chỉ để giải trí mà còn mang nhiều ý nghĩa về nội dung, hay tính nghệ thuật.

Trong suốt chiều dài lịch sử và phát triển, vượt qua cả những thời kỳ suy thoái hay những thời gian thảm họa kéo dài, manga và anime đạt được mức độ phổ biến như hiện nay một phần còn có công lao của những nhà xuất bản tư nhân hay các website đăng tải như Youtube hay Crunchyroll. Tuy nhiên, manga hay anime chỉ nên là một phần của “tiểu văn hóa,” bởi fan yêu thích chia sẻ và bàn luận về sở thích hay đam mê của mình trên các trang mạng xã hội. Nếu đem so sánh với những lời bóng gió, mỉa mai và những tranh cãi này càng tăng lên về tình dục hay phân biệt chủng tộc đầy mệt mỏi của văn hóa pop phương Tây, anime và manga đem lại những cảm xúc thiết tha của cá nhân và niềm vui giải trí. Đó chính là điểm mọi người trên toàn thế giới bị thu hút và yêu văn hóa Nhật Bản. Một khi có sự nhúng tay của những “ông lớn” tiêu biểu như Netflix vào thị trường này, hay nói cách khác là chạy theo lợi nhuận, đồng nghĩa với việc “nền văn hóa” này sẽ không còn là chính mình.

* Chú thích: Tiểu văn hóa là khái niệm chỉ một nhóm văn hoá với niềm tin, thái độ hay sự quan tâm khác biệt với số đông, hay nền văn hóa lớn hơn.*

 Nguồn: The Japan Times